Bieber: Kriza politike në Kosovë dhe dialogu me Serbinë, në ngërç të thellë

Situata politike në Kosovë, marrëdhëniet me Serbinë dhe roli i akterëve ndërkombëtarë në rajon po mbeten ndër temat më të diskutuara në Ballkanin Perëndimor. Në një intervistë për Radio Kosova, analisti Florian Bieber ofron një vështrim kritik mbi krizën institucionale në Kosovë, polarizimin e thellë politik dhe sfidat e bashkëpunimit ndërpartiak.

Ai analizon gjithashtu perspektivat e dialogut Kosovë–Serbi, ndikimin e zgjedhjeve të shpeshta në stabilitetin demokratik, si dhe rolin gjithnjë e më të kufizuar të Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara në proceset politike të rajonit.

Radio Kosova: Si do ta vlerësonit situatën aktuale politike në Kosovë dhe cilët janë faktorët kryesorë që po e nxisin paqëndrueshmërinë institucionale sot?

Florian Bieber: Mendoj se është e vështirë të përshkruhet ajo që po ndodh ndryshe, përveçse si një rrëmujë. Fakti që i gjithë sistemi, në njëfarë mënyre, po funksionon me mungesë institucionesh legjitime — qeveri, parlament dhe president — është natyrisht shumë shkatërrues për Kosovën. Fakti që kemi pasur këtë paqëndrueshmëri, e cila në të vërtetë është përkeqësuar gjatë vitit të fundit, nuk është aspak inkurajues. Nuk besoj se ekziston vetëm një faktor. Ka shumë faktorë, dhe ata përfshijnë si opozitën ashtu edhe qeverinë apo koalicionin dominues. Të gjithë kanë vepruar duke kalkuluar se qëndrimet e ngurta politike u sjellin përfitime, dhe deri më tani kjo ka qenë në favor të Vetëvendosjes. Por në të njëjtën kohë, nuk shihet një rrugëdalje e qartë nga kjo situatë. Mendoj se ky nuk është një sinjal pozitiv për procesin politik në Kosovë, sepse polarizimi është aq i fortë sa që gjatë vitit të fundit kemi kaluar vazhdimisht nga një paqëndrueshmëri dhe krizë politike në tjetrën.

Radio Kosova: A i shihni tensionet aktuale politike në Kosovë si një krizë afatshkurtër apo si një problem strukturor të sistemit të saj demokratik?

Florian Bieber: Në një farë mase, kjo është sigurisht një çështje më afatgjatë, në kuptimin që ekziston një hendek i madh mes Vetëvendosjes dhe të gjitha partive të tjera politike, që daton prej shumë vitesh. Kjo u bë shumë e dukshme kur ra qeveria e parë e Vetëvendosjes, më pas patëm qeverinë e përkohshme dhe pastaj rikthimin e Vetëvendosjes në vitet 2020–2021. Pra, kjo situatë ka vazhduar prej kohësh. Ky polarizim krijon një realitet ku praktikisht nuk ekziston aftësi për bashkëpunim politik, ose bashkëpunimi është bërë pothuajse i pamundur. Kjo bëhet veçanërisht problematike kur sistemi mbështetet në një situatë ku një parti e vetme — në këtë rast Vetëvendosje — arrin sukses elektoral duke fituar vota të mjaftueshme, por njëkohësisht nuk ka dominim të tillë që të mund të imponojë, për shembull, edhe një kandidat për president në të gjithë sistemin politik. Pra, pamundësia për të gjetur bashkëpunim, të paktën për disa çështje kyçe, është në thelb një problem strukturor në Kosovë, i cili sot po manifestohet përmes kësaj krize institucionale.

Radio Kosova: Sa e mundshme është që Kosova të përballet me një raund tjetër zgjedhjesh të parakohshme apo të jashtëzakonshme në të ardhmen e afërt?

Florian Bieber: Sërish, nuk jam unë ai që vendos për këtë, por duke marrë parasysh atë që kemi parë, kjo duket mjaft e mundshme. Me sa duket ekziston edhe gatishmëria për të shkuar drejt atij opsioni. Pyetja është: çfarë duhet për ta ndalur këtë? Sepse nuk mendoj se përfitojnë qytetarët — as qeveria, as stabiliteti politik nuk përfitojnë. Qytetarët gjithashtu nuk përfitojnë. Mund të thuhet se “fati” i Kosovës është që po funksionon në një sistem ku edhe vendet fqinje nuk janë shumë të qëndrueshme politikisht, kështu që në një farë mënyre duket sikur mund ta përballojë këtë situatë. Por, natyrisht, nuk është mirë për asnjë vend të ketë zgjedhje të shumta. E kemi parë këtë në Bullgari, ku kjo çon në dobësim afatgjatë të partive politike dhe në nivele të larta të abstenimit politik nga qytetarët. Qytetarët lodhen dhe zhgënjehen me zgjedhjet dhe proceset demokratike, dhe kjo nuk është e mirë për asnjë vend apo sistem politik. Pra, duket e mundshme dhe e imagjinueshme që të ketë zgjedhje të reja, por mendoj se kjo do të ishte shumë e dëmshme për demokracinë në Kosovë.

Radio Kosova: Në fakt, në Kosovë flitet gjerësisht se rezultati i zgjedhjeve të ardhshme do të jetë përafërsisht i njëjtë. A po kalojmë nga një krizë në tjetrën? A po bëhemi si Bullgaria, një shtet në të njëjtën gjendje të paqëndrueshme, edhe pse Bullgaria është anëtare e NATO-s dhe BE-së?

Florian Bieber: Po, mendoj se shembulli i Bullgarisë nuk është shumë inkurajues, sepse edhe pse është anëtare e NATO-s dhe BE-së — ndryshe nga Kosova — ajo është gjithashtu vendi më i varfër në BE dhe paqëndrueshmëria politike që kemi parë atje ka prodhuar politikë shumë të paparashikueshme. Kemi parë edhe suksesin e ish-presidentit Radev, i cili ka ndjekur një linjë më pro-ruse. Kështu që nuk e dimë se çfarë do të ndodhë me sistemin politik atje. Problemi në Kosovë është se nëse ke zgjedhje shumë shpesh, fillimisht zakonisht bie pjesëmarrja në votime, dhe më pas bie edhe besimi në partitë politike. Kjo mund të hapë rrugë për akterë të rinj politikë të papritur. Në shumë mënyra, që nga ngritja e Vetëvendosjes, politika në Kosovë ka qenë relativisht stabile, por Vetëvendosje ka dominuar për rreth gjashtë vitet e fundit. Kjo mund të përsëritet nëse ka zgjedhje të reja, por në një moment qytetarët mund të bëhen më të prirë për të eksperimentuar, për shkak të frustrimit. Dhe atëherë, natyrisht, kjo krijon hapësirë për përfitim të populistëve. Prandaj mendoj se nuk është e mirë për demokracinë — sidomos për një demokraci ende relativisht të re — të kalojë nëpër këtë cikël, sepse kjo e diskrediton procesin zgjedhor dhe qytetarët fillojnë të mendojnë: pse të votoj përsëri, kur rezultati duket i njëjtë, dhe vetëm sepse partitë politike nuk janë në gjendje të bashkëpunojnë për çështje bazike.

Radio Kosova: Do të doja të flisnim për këto marrëdhënie të vazhdueshme, do të thosha, pothuajse të pafundme mes Kosovës dhe Serbisë. Dialogu ka nisur, por nuk po shkon askund. Aktualisht jemi në një status quo. Pra, si do ta përshkruanit një rrugë reale drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve, ndoshta në të ardhmen e afërt? A jeni optimist për këtë raport?

Florian Bieber: Po, mendoj se në këtë moment nuk ka dialog në kuptimin praktik. Ekziston një dialog formal, por nuk ka dialog real. Dhe besoj se BE-ja e përdor këtë proces kryesisht për të siguruar që të mos ketë kriza të mëdha — pra si një mekanizëm menaxhimi krizash, jo si një mekanizëm që çon drejt njohjes së ndërsjellë dhe normalizimit. Është e qartë se paqëndrueshmëria politike në Kosovë nuk ndihmon, por nga ana tjetër kemi një qeveri në Serbi që është në një krizë të thellë legjitimiteti dhe që nuk ka qenë kurrë e gatshme të bëjë kompromiset e nevojshme për normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën. Pra, sa kohë që kjo qeveri është në pushtet në Serbi, nuk ka arsye të pritet ndonjë zgjidhje apo përmirësim. Mendoj se duhet të ndryshojnë disa gjëra. Duhet të ketë një ndryshim qeverie në Serbi. Kjo mund të ndodhë më së shpejti vitin e ardhshëm, dhe ka gjasa që Vuçiq të humbasë zgjedhjet dhe të ndodhë një transformim politik. Por ky proces ka shumë gjasa të jetë i vështirë dhe i trazuar, jo i lehtë. Dhe kushdo që vjen pas Vuçiqit, Kosova nuk do të jetë prioriteti kryesor i tij. Do të jetë një çështje shumë e ndërlikuar në Serbi. Fillimisht duhet të ketë një ndryshim në opinionin publik dhe në diskursin politik në Serbi, për të pranuar se politika e Vuçiqit e ka çuar Serbinë në një qorrsokak. Kjo do të marrë kohë. Prandaj mendoj se çdo përparim real në dialogun ndërmjet Kosovës dhe Serbisë do të kërkojë disa vite para se të mundë të nisë përsëri një proces serioz.

Radio Kosova: Pra, a ka ende ky proces besueshmëri në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ndërmjet dy vendeve?

Florian Bieber: Procesi aktual nuk ka besueshmëri, por në të njëjtën kohë ekziston nevoja për një lloj marrëveshjeje mes dy vendeve, veçanërisht për Kosovën, sepse është bërë e qartë që shtetet e tjera nuk do ta njohin Kosovën pa një lloj zgjidhjeje. Ky është problemi real. Dua të them, Kosova teorikisht mund të jetojë edhe pa njohjen nga Serbia — kjo është e pafat, por nuk është gjëja më kritike. Ajo që është kritike për Kosovën është njohja nga shtetet e tjera, në mënyrë që të mund të ecë drejt NATO-s dhe Bashkimit Evropian. Dhe kjo është bërë pothuajse e pamundur për sa kohë që Serbia vazhdon ta refuzojë këtë proces. Pra, mendoj se procesi aktual nuk është legjitim, por nuk shoh ndonjë alternativë tjetër në këtë moment. Ai ndoshta do të duhej të rifillohej plotësisht nëse hapet një mundësi e re politike. Dhe nëse ndodh një ndryshim në Serbi, atëherë nuk do të flisnim më për “dialog”, por për një negociatë reale që çon drejt një marrëveshjeje ligjërisht të detyrueshme. Siç pamë në rastin e zgjidhjes së marrëdhënieve ndërmjet  Maqedonisë dhe Greqisë, pati negociata, marrëveshje, ratifikim dhe më pas ecje përpara. Problemi me dialogun aktual është se ai është thjesht “dialog” — nuk është një proces me një fund të qartë. Prandaj, nëse ndryshon dinamika politike në Serbi, do të duhej një qasje e re: jo një dialog i hapur pa fund, por një negociatë që synon një marrëveshje përfundimtare të normalizimit, me një kontratë të qartë dhe një proces zbatimi të përcaktuar, në vend të këtij dialogu të pafund, i cili në fakt nuk po funksionon si dialog.

Radio Kosova: Dhe si mendoni se politika e brendshme, si në Kosovë ashtu edhe në Serbi, po e formëson ritmin dhe rezultatin e procesit të dialogut?

Florian Bieber: Pra, natyrisht publiku i brendshëm e ndikon procesin, por njëkohësisht edhe vetë akterët politikë e formësojnë atë. Në Serbi është shumë e qartë se qeveria ka ndikuar në opinionin publik. Shoqëria është bërë shumë më nacionaliste dhe më anti-Kosovë dhe më kundër normalizimit sesa ishte 13–14 vite më parë, kur erdhi në pushtet qeveria e Vuçiqit. Dhe kjo nuk është sepse njerëzit thjesht kanë ndryshuar mendim vetë, por sepse qeveria, përmes propagandës, e ka ndryshuar mjedisin politik. Prandaj, tani është shumë më e vështirë, dhe për qeverinë e ardhshme pas Vuçiqit do të jetë edhe më e vështirë të bëjë kompromis dhe të normalizojë marrëdhëniet, sepse shoqëria nuk është e përgatitur për këtë. Edhe në Kosovë, natyrisht, Kurti ka bërë fushatë dhe në një farë mënyre ka pasur sukses në një qasje më pak të gatshme për kompromis krahasuar me qeveritë e mëparshme. Pra, partitë janë larguar më shumë nga njëra-tjetra, por nuk do të thosha se kjo është për shkak të qytetarëve. Më shumë është se qeveritë kanë formësuar pritjet e shoqërisë dhe, fatkeqësisht, i kanë larguar ato edhe më shumë nga njëra-tjetra. Por do të thosha se përgjegjësia kryesore bie mbi qeverinë serbe, e cila ka ndikuar në largimin e qytetarëve nga çdo ide e njohjes dhe normalizimit, duke i shtyrë drejt një pozicioni më radikal nacionalist.

Radio Kosova: Si e vlerësoni rolin aktual të Bashkimit Evropian në këtë dialog, por edhe angazhimin e Shteteve të Bashkuara në zhvillimet politike në Kosovë? A duhet ata të jenë më të pranishëm në këtë proces?

Florian Bieber: Sinqerisht, shpresoj që Shtetet e Bashkuara nën Trump të jenë sa më pak të pranishme në Kosovë apo në çdo vend të Ballkanit, sepse nuk janë akterë konstruktivë. Këtë e kemi parë edhe gjatë presidencës së parë të Trump-it, edhe nëse Richard Grenell tani është i margjinalizuar brenda administratës së dytë të Trump-it, siç duket. Nuk ka asgjë pozitive që mund të vijë nga një angazhim i fortë amerikan, sepse ai do të kishte të bënte kryesisht me Trump-in dhe jo me Kosovën apo Serbinë, apo me përmirësimin e marrëdhënieve. Në këtë kuptim, shpresoj që ai të mos “rizbulojë” apo “zbulojë” Kosovën dhe Serbinë në hartë.

Radio Kosova: A ekziston një përafrim i qartë strategjik, do të thosha, mes BE-së dhe SHBA-së kur bëhet fjalë për Kosovën?

Florian Bieber: Jo, dua të them se nuk kemi një politikë të qartë amerikane për Kosovën, Serbinë apo Ballkanin Perëndimor. Nuk ka pasur një politikë të qartë as gjatë presidencës së parë të Trump-it, përveç ndonjë marrëveshjeje të shpejtë. Dhe nuk mendoj se do të kemi një të tillë, sepse thjesht nuk është prioritet dhe nuk është në agjendë. Sigurisht, presidenca e Trump-it është e bazuar në pushtet personal, pasurim personal dhe prestigj personal të presidentit. Prandaj mund të ndikohet apo “kapet” nga njerëz me interesa të caktuara. Por nuk shohim një rol të qartë amerikan në këtë moment. Dhe sigurisht që nuk do të mbështesë BE-në, sepse në fakt kemi parë një qëndrim mjaft armiqësor ndaj Bashkimit Evropian nga Trump. Këtë e kanë treguar deklaratat e JD Vance dhe Marco Rubio, ndoshta me intensitet më të ulët, por gjithsesi në të njëjtin drejtim. Pra, marrëdhëniet mes BE-së dhe SHBA-së janë të prishura, pothuajse plotësisht të prishura në këtë moment. Dhe nuk shoh që kjo të ndihmojë as në Kosovë e Serbi. Edhe vetë BE-ja, në këtë moment, po ndjek një politikë më shumë të menaxhimit të problemeve sesa të përpjekjes për ndonjë përparim apo moment të ri në dialog. Pra, BE-ja po përpiqet thjesht ta mbajë procesin në lëvizje për të shmangur krizat, në vend që të zbatojë realisht dhe seriozisht marrëveshjet e mëparshme të nënshkruara.

Radio Kosova: Pra, a mendoni se ekziston hapësirë që BE-ja, dhe ndoshta edhe SHBA-ja, të përfshihen më shumë për të ndihmuar në uljen e paqëndrueshmërisë politike në Kosovë? Cili është mendimi juaj për këtë çështje?

Florian Bieber: Mendoj se BE-ja mund të jetë më e angazhuar dhe duhet të jetë më e angazhuar, por nuk besoj se aktualisht është e interesuar për këtë. Për sa i përket SHBA-së, sigurisht që në nivel ambasadori mund të ketë ndonjë rol, por nuk e shoh të ndodhë realisht. Nuk mendoj se SHBA-ja ka kredibilitetin, por as interesin e duhur në këtë moment. Edhe nëse flasim për nivelin e ambasadorit, ata gjithsesi kanë nevojë për mbështetjen e administratës në çdo iniciativë, dhe nuk e shoh që kjo mbështetje ekziston. Prandaj mendoj se SHBA-ja nuk do të bëhet një akter i rëndësishëm në këtë proces nën administratën Trump. Ndërsa BE-ja mund të ishte, por edhe ajo në këtë moment duket e pa interesuar ose e shpërqendruar. Në këtë kuptim, jemi në një lloj vakuumi politik, kur bëhet fjalë për dy akterët kryesorë të jashtëm që kanë ndikuar në të kaluarën në mbështetjen për Kosovën dhe në dialogun me Serbinë.

Radio Kosova: A mendoni se më herët ky angazhim ndërkombëtar në Kosovë ka qenë më shumë stabilizues për vendin apo ka krijuar varësi afatgjatë?

Florian Bieber: Po, mendoj se ka qenë të dyja njëkohësisht. Sepse, natyrisht, një pjesë e angazhimit ka krijuar varësi dhe në disa raste ka minuar demokracinë. SHBA-ja, në veçanti, ndonjëherë — edhe nën administratat e mëparshme — e ka tejkaluar rolin e saj, duke qenë më imponuese sesa negociuese. Edhe BE-ja nuk ka qenë gjithmonë produktive, për shembull me masat e veçanta të vendosura ndaj Kosovës dhe mënyrën se si është strukturuar dialogu. Ka pasur mangësi strukturore. Pra, mendoj se ka shumë probleme në angazhimin e kaluar, por njëkohësisht ai angazhim ka treguar të paktën një përpjekje për të përmirësuar marrëdhëniet dhe për t’i dhënë Kosovës mbështetje ndërkombëtare dhe më shumë peshë në dialog. Megjithatë, kjo ka ardhur duke u dobësuar prej vitesh. Kjo nuk fillon vetëm me administratën Trump — edhe nën administratën Biden, prioritetet amerikane për sa i përket Serbisë dhe Kosovës kanë ndryshuar. Dhe të dy akterët, si BE-ja ashtu edhe SHBA-ja, kanë qenë gjithnjë e më pak konstruktivë për disa vite tashmë.

Radio Kosova: Z. Florian, do të doja të flisnim shkurtimisht për dinamikat në Ballkanin Perëndimor. A shihni një rritje të fragmentimit politik në të gjithë vendet e rajonit?

Florian Bieber: Politikisht, nëse e shikojmë nga brenda, ka një nivel të lartë polarizimi. Këtë e shohim në të gjithë rajonin: opozitat janë të dobëta në Shqipëri, në Maqedoninë e Veriut dhe në Serbi. Dhe kjo është sigurisht problem, sepse konkurrenca demokratike bëhet e vështirë. Nuk kemi një maturim të partive politike, por më shumë polarizim dhe shpesh forcim të partive dominuese, gjë që nuk është e mirë për demokracinë në rajon. Pra, mendoj se ky është një nga sfidat më të mëdha në rajon për sa i përket politikës së brendshme: nuk po shohim një përparim demokratik. Natyrisht, duhet të shohim edhe ndikimin e ndryshimeve në Hungari. Mendoj se humbja e Viktor Orbanit do të ishte një sinjal i rëndësishëm për rajonin, veçanërisht për Serbinë, dhe kjo mund të sjellë një dinamikë pozitive. Por problemi është se nuk kemi parti opozitare të forta në Serbi, por edhe në vende të tjera. Prandaj nevojitet një rikonfigurim i politikës, përfshirë edhe në Shqipëri, ku opozita është shumë e dobët dhe e diskredituar. Kjo e bën pushtetin e kryeministrave dhe partive në pushtet më të fortë, por nuk e ndihmon demokracinë në rajon.

Radio Kosova: Mendoni se narrativet nacionaliste ende po e formësojnë politikën në rajon sot? A janë ato po aq aktive sa kanë qenë më herët?

Florian Bieber: Mendoj se kjo varet nga vendi, natyrisht, por në përgjithësi narrativet nacionaliste mbeten shumë të forta. Sidomos në Bosnje dhe Hercegovinë dhe në Serbi. Do të thosha se të dy shoqëritë janë bërë më nacionaliste përmes qeverive të tyre gjatë 15 viteve të fundit, sesa ishin në vitet 2000, kur kujtimi i luftërave ishte më i freskët. Dhe kjo do të jetë një sfidë e madhe për t’u adresuar. Natyrisht, kjo gjithmonë krijon edhe reagime dhe e forcon nacionalizmin në vendet fqinje. Këtë e shohim edhe në Kroaci, ku ka një rritje të dukshme të pozicioneve nacionaliste, edhe pse Kroacia është anëtare e Bashkimit Evropian dhe NATO-s dhe nuk është e kërcënuar nga asnjë prej fqinjëve të saj. Mendoj se kjo është pjesë e një krize më të gjerë të demokracisë dhe gjithashtu krijon hapësirë për ide populiste nacionaliste. Dhe kjo, besoj, do të mbetet një nga sfidat kryesore në gjithë rajonin.

Radio Kosova: A mendoni se paqëndrueshmëria rajonale në një vend të Ballkanit Perëndimor mund të shkaktojë pasoja më të gjera politike në vendet fqinje? Për shembull, Bosnja dhe Hercegovina mund të mbetet një “pikë e nxehtë”, ose ndoshta veriu i Kosovës?

Florian Bieber: Në këtë kuptim, unë jam disi optimist, jo sepse gjërat janë të mira, por sepse ende kemi një prani ndërkombëtare paqeruajtëse, si KFOR-i në Kosovë dhe EUFOR-i në Bosnje dhe Hercegovinë, të cilat kanë parandaluar çdo përshkallëzim serioz. Mendoj gjithashtu se, pavarësisht gjithë nacionalizmit, nuk shohim një gatishmëri në rajon për konflikt. Dhe kjo ndihmon në uljen e rrezikut. Natyrisht, kemi parë edhe në Bosnje rastin ku Milorad Dodik u dënua dhe u detyrua të tërhiqej nga presidenca. Edhe pse ai mbetet politikisht me ndikim, ai nuk e ka çuar situatën drejt një konflikti të hapur. Pra, mendoj se nuk ka interes për konflikt të pakontrolluar. Ka më shumë interes për një gjendje të vazhdueshme krize, dhe kjo është ajo që po shohim. Kjo është mjaft e keqe në vetvete, por nuk është situatë ku rreziku i konfliktit të hapur është shumë i lartë. Në përgjithësi, rreziku i konfliktit në rajon mbetet relativisht i ulët.

Radio Kosova: Kemi një situatë mjaft të ndjeshme në Lindjen e Mesme. Si mendoni se kjo situatë, edhe pse gjeografikisht e largët, mund të ndikojë në mënyrë indirekte në dinamikat politike dhe të sigurisë në Ballkanin Perëndimor?

Florian Bieber: Mendoj se ndikimi kryesor ka shumë gjasa të jetë ekonomik. Efektet ekonomike të luftës në Lindjen e Mesme janë mjaft të rëndësishme, jo vetëm për vendet drejtpërdrejt të përfshira, përmes rritjes së çmimeve, çmimeve të naftës dhe furnizimeve të tjera, por edhe në mënyrë indirekte në BE, ku kostot e kësaj lufte janë gjithashtu të mëdha. Kjo mund të nxisë sërish suksesin e partive më populiste, të cilat mund të përfitojnë nga votuesit e zhgënjyer dhe që po përballen me vështirësi ekonomike. Krizat ekonomike nuk janë kurrë të mira për politikën demokratike. Pra, mendoj se ndikimi do të vijë kryesisht në këtë mënyrë indirekte. Natyrisht, lufta është e paparashikueshme dhe nuk e dimë si do të përfundojë. Nuk e dimë as sa do të dëmtojë më tej marrëdhëniet euroatlantike midis Shteteve të Bashkuara dhe Evropës. Po shohim që marrëdhëniet mes BE-së dhe SHBA-së janë përkeqësuar vazhdimisht, dhe kjo mund të jetë gjithashtu një pasojë e kësaj lufte. Dhe sigurisht, një shembje e plotë e NATO-s, për shembull, do të kishte pasoja të dukshme edhe për Ballkanin Perëndimor.

Radio Kosova: Pra, a e shihni si një skenar të mundshëm që NATO të shpërbëhet, apo kjo do të ishte më shumë një skenar shumë i largët?

Florian Bieber: Po, mendoj se kjo është bërë e imagjinueshme, sepse Shtetet e Bashkuara nën Trump janë bërë shumë të paparashikueshme dhe mjaft anti-Evropë. Ndërkohë, në Evropë ka shumë rezistencë ndaj qëndrimeve të Trump-it. Sigurisht, mund të shpresohet që arsyeja të ndalojë hapin më të keq, pra shpërbërjen e NATO-s. Por edhe nëse NATO nuk shpërbëhet zyrtarisht, nëse, për shembull, SHBA thotë se nuk do të mbrojë aleatët e saj, NATO mund të ekzistojë vetëm në letër, por në praktikë të mos funksionojë më siç duhet. Dhe mendoj se ky rrezik nuk është aq i vogël. Dhe kjo, natyrisht, mund të çojë në një krizë që mund të testohet nga Rusia, ose ndoshta edhe nga Serbia. Nëse akterët e jashtëm mendojnë se mund ta dobësojnë më tej NATO-n, ata do ta provonin. Mendoj se në këtë moment, nëse Rusia do të sulmonte shtetet baltike, kjo ende do të bashkonte SHBA-në dhe BE-në, dhe në fakt do ta forconte NATO-n. Por nëse NATO hyn në një krizë më të thellë, nëse marrëdhëniet BE–SHBA përkeqësohen, atëherë ndonjë akter i jashtëm mund të tentojë ta testojë NATO-n. Dhe nëse NATO nuk reagon, atëherë ajo praktikisht do të ishte e vdekur.

Radio Kosova: Cilat janë rreziqet kryesore për konsolidimin demokratik në Kosovë në vitet e ardhshme? Nuk dua të tingëllojë hipotetike, por çfarë shihni si rreziqe kryesore në të ardhmen e afërt?

Florian Bieber: Mendoj se rreziku kryesor është i brendshëm. Dhe ai lidhet me atë që diskutuam më herët: nëse vazhdon një krizë politike e përsëritur, me zgjedhje të shpeshta, pa qeveri të qëndrueshme dhe pa vendimmarrje të qartë për presidentin, kjo natyrisht do ta dëmtojë konsolidimin demokratik. Ky është një rrezik — rreziku i një paqëndrueshmërie të ngjashme me “skenarin bullgar”. Rreziku tjetër është që Vetëvendosje të bëhet edhe më dominuese, pra si rezultat i zgjedhjeve të mëtejshme të fitojë një pjesë edhe më të madhe të votave dhe të dominojë plotësisht presidencën, qeverinë dhe institucionet. Edhe pse një parti mund të ketë qëllime të mira, gjithmonë është e rrezikshme kur pushteti përqendrohet shumë në një parti të vetme dhe në një lider të fortë politik. Kjo mund ta dëmtojë demokracinë, sidomos nëse opozita dobësohet më tej. Dhe ky është një trend rajonal: opozita e dobët shpesh shpërbëhet, dhe kjo krijon situata ku një parti bëhet shumë dominuese. Kjo mund të jetë gjithashtu e dëmshme për demokracinë, sepse rritet rreziku i kapjes së shtetit dhe i institucioneve jo të pavarura. Pra, për Kosovën shoh dy skenarë: njëri është dominimi i tepruar i një partie të vetme, dhe tjetri është një situatë e bllokuar që çon në krizë institucionale përmes zgjedhjeve të përsëritura dhe qeverive jetëshkurtra.

Radio Kosova: Pra, këta mund të jenë skenarë ose kushte ku Kosova mund të përballet me polarizim më të thellë politik apo ndoshta me bllokadë institucionale?

Florian Bieber: Po, mendoj se ky polarizim institucional dhe bllokada është një skenar. Dhe skenari tjetër është një sistem ku një parti dominon, dhe atëherë Kosova do t’i ngjante më shumë Shqipërisë në kuptimin që do të kishte një kryeministër shumë dominues, pa një opozitë të fortë politike. Në një situatë të tillë, konsolidimi demokratik do të dobësohej dhe institucionet nuk do të ishin më të pavarura dhe nuk do ta kontrollonin më realisht ekzekutivin.