(Vështrim rreth librit, Ndryshimi i varietetit gjuhësor (Rasti i së folmës së Rugovës), të
autorit Dr. Haki Hysenaj)
Shkruan:MSc.AdemLushaj
Libri Ndryshimi i varietetit gjuhësor (Rasti i së folmës së Rugovës), i Dr. Haki Hysenajt
është një studim mbi ndryshimin e varietetit gjuhësor të së folmes së Rugovës, i cili paraqet
një kontribut të rëndësishëm në studimet sociolinguistike shqiptare, duke analizuar proceset e
bjerrjes dhe të ndërrimit gjuhësor që ka përjetuar kjo e folme pas migrimit masiv të banorëve
të Rugovës drejt qytetit të Pejës dhe fshatrave përreth.
Bazuar në të dhënat e mbledhura gjatë tri ekspeditave kërkimore të realizuara në periudhën
2015–2025, studimi ofron një pasqyrë të qartë mbi transformimet që ka pësuar rugovishtja në
kontakt me varietetet e tjera gjuhësore. Autori argumenton se migrimi, shpërndarja
gjeografike e komunitetit dhe kontaktet e vazhdueshme me varietetet e ambientit të ri kanë
ndikuar drejtpërdrejt në dobësimin e funksionit praktik të këtij varieteti.
Rugovishtja, e cila dikur përbënte një kontinum të veçantë të gegërishtes veriperëndimore, sot
po përjeton një proces gradual të asimilimit gjuhësor. Tiparet fonetike, morfologjike dhe
sintaksore që e karakterizonin këtë të folme janë duke u zëvendësuar nën ndikimin e
gegërishtes verilindore të përdorur në Pejë dhe rrethinë, si dhe të gjuhës standarde shqipe. Si
rezultat i këtij kontakti gjuhësor, një pjesë e komunitetit përdor tashmë varietete hibride, që
përmbajnë elemente të rugovishtes dhe të varieteteve të tjera në përdorim.
Studimi thekson veçanërisht rolin e brezave në këtë proces. Brezi i vjetër mbetet bartësi
kryesor i tipareve karakteristike të rugovishtes dhe e përdor atë kryesisht si simbol identitar
në kontekste kulturore, familjare dhe tradicionale. Ndërkohë, brezi i mesëm ruan vetëm
pjesërisht kompetencën gjuhësore, ndërsa brezi i ri nuk ka krijuar pothuajse fare kompetencë
në përdorimin e kësaj të folmeje, duke u orientuar drejt varietetit gjuhësor të përdorur në Pejë
dhe drejt gjuhës standarde shqipe.
Në këtë mënyrë, brezi i ri paraqet një “hallkë të shkëputur” në transmetimin ndërbrezor të
rugovishtes. Ndërprerja e këtij transmetimi ka bërë që përdorimi aktiv i këtij varieteti të jetë
në regres dhe të kufizohet kryesisht në funksione simbolike dhe identitare.
Autori argumenton se ky proces është rezultat i një sërë faktorësh socialë dhe kulturorë, si
migrimi, urbanizimi, integrimi në sistemin arsimor dhe administrativ, si dhe ndikimi i
mediave dhe rrjeteve sociale. Të gjitha këto kanë shtuar presionin për përdorimin e
varieteteve gjuhësore me status më të lartë dhe kanë përshpejtuar procesin e asimilimit
gjuhësor.
Sipas kritereve të David Crystal për gjuhët e rrezikuara, rugovishtja mund të konsiderohet sot
një nënvarietet i rrezikuar i gegërishtes veriperëndimore. Numri i folësve aktivë është
reduktuar ndjeshëm dhe përbëhet kryesisht nga pjesëtarë të brezit të vjetër, të cilët gjatë
periudhës së studimit kanë varuar ndërmjet 50 dhe 100 personave.
Përtej analizës gjuhësore, studimi i Dr. Hysenajt ka edhe një rëndësi të veçantë kulturore.
Rugovishtja përfaqëson një pjesë të rëndësishme të kujtesës kolektive, historisë dhe identitetit
të komunitetit të Rugovës. Humbja e saj nuk do të ishte vetëm një humbje gjuhësore, por
edhe një humbje e një pjese të trashëgimisë kulturore të këtij rajoni.
Në këtë kuptim, studimi shërben si një dokument i rëndësishëm për ruajtjen dhe
dokumentimin e këtij varieteti, duke krijuar një bazë të vlefshme për veprime të mundshme të
konservimit dhe rivitalizimit gjuhësor në të ardhmen.
Si përfundim, studimi i Dr. Haki Hysenajt përbën një kontribut të rëndësishëm në
dokumentimin dhe analizën e proceseve të ndryshimit gjuhësor në hapësirën shqiptare. Duke
trajtuar në mënyrë sistematike transformimet e së folmes së Rugovës, autori jo vetëm që
evidenton mekanizmat e bjerrjes dhe të ndërrimit gjuhësor, por njëkohësisht ngre edhe
çështjen e ruajtjes së diversitetit gjuhësor dhe kulturor. Në këtë kuptim, libri nuk ka vetëm
vlerë shkencore, por edhe dokumentare e kulturore, sepse ruan gjurmët e një varieteti që për
dekada ka qenë pjesë e identitetit të Rugovës. Pikërisht për këtë arsye, studimi shërben edhe
si një thirrje për ndërgjegjësim mbi rëndësinë e dokumentimit dhe ruajtjes së varieteve lokale,
të cilat përbëjnë një pasuri të çmuar të trashëgimisë gjuhësore shqiptare.
Të tjera
Lajme Opinione
Kriza e zgjedhjes së presidentit: kalkulimet politike dhe frika nga përgjegjësia
Nga Ramiz TAFILAJ Texas, SHBA
Kosova Lajme
Deputetët e Guxo, “qele gurë gojën”: S’i dalin në përkrahje Vjosa Osmanit
Anise bëjnë pjesë në partinë
Aktuale
Përplasjet Presidencë–Qeveri vazhdojnë, Kabineti i Osmanit publikon videon – Murati reagon ashpër
Polemikat mes Qeverisë dhe Presidencës